Mimar Sinan’ın ölümden tam 438 yıl sonra mimari sırrı çözüldü. Topkapı Sarayın’daki III. Murad Has Odası’nın cephesinde imzası bulundu ve ‘ustalık eserim’ dediği Selimiye Camii dahil eserlerini yüzyıllardır ayakta tutan gerçek ortaya çıktı. Tarihi sırrın ortaya çıkma detaylarını bir dönem Topkapı Sarayı’nda da çalışan Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Hasan Fırat Diker, Milliyet Gazetesi’ne değerlendirdi.
Dünya tarihinin en önemli mimarlarından Kanuni Sultan Süleyman, II. Selim ve III. Murad döneminin baş mimarı Mimar Sinan, camiler, mescitler, hamam, hastane, kervansaray olmak üzere 375 esere imza attı. Büyük bölümü ayakta olan ve birçoğu UNESCO mirası olarak tescillenen eserleri nasıl yaptığı yüzyıllarca nasıl ayakta kaldıkları sır olarak kaldı. Kullandığı inşaat tekniği ve imzası hep merak edildi. Ancak ölümünden tam 438 yıl sonra Sinan’ın üç önemli eseri incelenerek bir sırrı çözüldü. Mimar Sinan‘ın 90 yaşında inşa ettiği Topkapı Sarayı Harem Bölümü’ndeki III. Murad Has Odası’nın cephesinde yer alan dekoratif dairesel elemanın analizi mimari sırların ortaya çıkmasını sağladı.
Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Hasan Fırat Diker, Sinan’ın üç eseri, III. Murad Has Odası, ‘ustalık eserim’ dediği Selimiye Camii ve Hürrem Sultan Hamamı’nı inceleyerek bu üç eserin inşasında kullandığı dairesel geometrik hesaplamayı ortaya çıkardı. Böylece statik hesaplamaların olmadığı dönemde Mimar Sinan’ın yaptığı eserlerin nasıl ayakta kaldığı da kanıtlanmış oldu. Diker’in çalışması “Sinan’ın Mimari Dilini Çözümlemek: Geometrik Özyineleme Yoluyla Modüler Tasarım” başlığı ile bilimsel makale olarak uluslararası Nexus Network Journal Dergisi’nde yayımlandı.
MİMARIN İMZASI
Sultan III. Murad’ın Has Odası’nın inşası, Topkapı Sarayı’nın Harem bölümünde 1578 yılında tamamlanmıştı. Bu çalışmaya ilham veren mimari unsur ise has odanın görünür cephesinin, bodrum kat üzerinde yükselen ikiz kemerler arasına yerleştirilmiş, geometrik yıldız motifiyle işlenmiş dairesel taş bir elemandı. Klasik Osmanlı cephe mimarisinde nadir rastlanan bu dairesel motifin, Topkapı Sarayı Haremi’ndeki sultana ait en mahrem yapının görünür cephesinde yer alması, mimarın sembolik bir imzası olarak nitelendiriliyor. Bu daire sadece dekoratif bir mimari eleman olmanın ötesinde, bilinçli bir mesaj taşıyordu. Sinan ölmeden 10 yıl önce imzasını en önemli noktaya atmıştı. Milyonlarca kişinin ziyaret ettiği, Topkapı Sarayı’nda 448 yıldan bu yana duran halka, bir tarihe ışık tuttu.
Sarayın Harem Bölümü’nde III. Murat için yapılan padişah yatak odasının cephesinde yer alan yuvarlak boşluğun dikkatini çektiğini söyleyen Prof. Dr Diker, Osmanlı mimarisinde görülmeyen Gotik gül pencereleri andıran halkanın ne işe yaradığını bulmaya çalıştığını dile getirdi. Diker, Sinan üzerine bir araştıma yapmaya karar verip, bu elemanı araştırınca çarpıcı bilgileri ulaştığını ifade etti.
MÜZİK NOTASI GİBİ İŞLEMİŞ
Mimar Sinan’ın vakfiyesini okuduğunu anlatan Prof. Diker, “Mimar Sinan vakfiyesinde kendisinden övgüyle bahsediyor. Kendisini ‘zamanın en akıllısı, mimarların hakanı’ diye niteliyor. Kendisini M.Ö. 4. ve 3. yüzyıllarda yaşamış geometrinin babası Öklid’e benzetip, dönemin Öklid’i olarak tanımlıyor. Vakfiyesinde, kendisini yaşamış bir tarihsel figürle kıyaslaması özellikle dikkat çekiciydi. Biz bundan yola çıkarak önce duvardaki halkaları sonra da yapının kendisini incelediğimizde, bütün inşaatı dairelerden oluşan geometrik şekiller ve hesaplamalar üzerine kurduğunu belirledik. Zeminden kubbeye hatta bacasının yüksekliğine kadar müzik notası gibi işlemiş. Geometriyi büyük bir ustalıkla kullanmış ve birbirine tekrarlayan daire modülleriyle, binayı yapmış. Topkapı Sarayı’ndaki eserinin cephesindeki halkanın, Sinan’ın son dönem mimarisine ışık tutan imzası olduğunu keşfettik” dedi.
ÖKLİD’İN TEORİSİ
“Daire ile kare arasındaki teğet ilişkisi ilk, Sinan’ın kendisini kıyasladığı Öklid tarafından ortaya konmuştu” diyen Diker, “Modüler daire ve karelerin iç içe kullanımı mimaride hem estetik hem de yapısal mantığı yönlendiren bir tasarım aracı olarak kullanıldığını belirledik. Şekiller küçülerek ya da büyüyerek kendisini tekrarlıyor daire ve karelerin içi içe geçtiği bir algoritma oluşuyor” dedi.
TARİHİ SIRRI ORTAYA ÇIKTI
Bununla yetinmediklerini anlatan Diker, Mimar Sinan‘ın çok ileri yaşlarında yaptığı ve Türk-İslam mimarlık tarihinin olduğu kadar, dünya mimarlık tarihinin de başyapıtları arasında gösterilen Selimiye Camii’ni de incelediklerini anlattı. Edirne’nin ve Osmanlı’nın simgesi olan cami; 1569-1575 yılları arasında II. Selim’in emriyle yapılmıştı. Dört minaresi ile göze çarpan Selimiye Camii, 43.28 metre yerden yüksekliği, 31.30 metre çapındaki kubbesiyle dikkat çekiyor.
İşte 451 yıldır bütün ihtişamı ile ayakta duran caminin inşaatında da geometrik dairelerin kullanıldığını Diker yaptığı çalışmada ortaya çıkardı.
AYAKTAN CAMİYİ SARAN GEOMETRİ
Vakıflar Genel Müdürlüğü’nde bulunan caminin son rölöveleri incelendi. Selimiye’nin ana kubbesi 8 fil ayağı (paye) üstüne kurulmuş durumda. Ana kubbeyi taşıyan payelerin her birinin çapının 367 cm yani 5 arşına (73,4 cm×5) denk geldiği tespit edildi. Bu payelerin çapı, Selimiye Camii’nin geometrik analizinde de ilham kaynağı oldu. Yapılan incelemede payenin çapının minare gövdelerinin çapına eşit olduğu belirlendi. Kubbeyi taşıyan ayakların yüksekliğinin paye çapının 5 katına, kubbe galeri açıklığı paye çapının 8 katına, dıştan dışa kubbe çapının paye çapının 10,5 katına, zeminden kubbe merkezinin yüksekliği de payenin çapının 11,5 katına eşit olduğu bulundu.
EŞİ BENZERİ YOK
Diker Selimiye Camii’nin inşası ile ilgili şunları söyledi: “Bu araştırma, doğasında var olan doğruluk ve disiplin gereği “evrensel alfabe” olan geometriye sadık kalınarak, tasarımda olağanüstü bir ustalığa ulaşmanın nasıl mümkün olabileceğini anlamada eşsiz bir deneyim sunuyor. Sinan’ın daireyi ve kareyi bir modül, bir çekirdek olarak mimari tasarımının merkezine ne denli ustaca yerleştirdiğini gösteriyor. Bazı ölçülerdeki küçük sapmalara rağmen, tekrarlanan modül daire ve kareler tesadüf olamayacak kadar yapıların en kritik bileşenlerini tanımlamıştır.
GEOMETRİYE KOMUTA ETMİŞ
Hürrem Sultan Hamamı’nda da kare esaslı bir düzen benimsemiş ve yapının dış ölçülerinden duvar kalınlığına kadar karenin geometrik hiyerarşisini kullanmış. Mimar Sinan kurduğu geometrik modülasyonda ortaya çıkan ölçüler neyi gerektiriyorsa onu değerlendirmiş. Adeta bir asker gibi geometriye komuta etmiş ve modüllerini en küçüğünden en büyüğüne, eserlerinde işlevlendirmiş. Keyfi tutumları devre dışı bırakarak geometriye tabi olmuş ve yüzyıllarca ayakta duran sağlam eserler inşa etmiş. Tasarımlarını, birbirlerini türeten daire ve kareleri adeta birer müzik notası gibi kullanarak icra etmiş. Mimar Sinan tasarımlarının sırrını aslında herkesin görebileceği bir yerde saklamış.”
İLK HALKA ‘ANAHTAR DELİĞİ’
Has Oda cephesindeki dairesel eleman ile çevresindeki halka arasındaki bütünleşik geometrik algı, yapının geometrik analizinde adeta bir “anahtar deliği” işlevi gördü ve yapının dairesel algoritmasının çözülmesini sağladı. Mimari rölövedeki ölçüler, içteki delikli dairenin çapının kök 2 (1,414) katının, çevresindeki halkanın çapına eşit olduğunu ortaya koydu; bu da bilinçli bir geometrik tasarımın göstergesiydi. Çapı 171 cm olan ilk dairenin katları hiyerarşik olarak yapının diğer elemanlarının ölçülerini verdi. Tepe penceresi yüksekliği ilk daire çapının 2 katı, baca yüksekliği 6 katı, kubbe çapı 8 katı, duvar genişliği 9, duvar yüksekliği ise 12 katı olarak ölçüldü.
